مجموعه جلسات معراج نور جلسات فرهنگی ، قرآنی معراج نور

حضور قلب

namaz

بسم الله الرحمن الرحیم

حضور قلب در نماز

نماز ، بهترین جلوه بندگی و اطاعت الهی است. یکی از عواملی که به نماز روح می بخشد ، « حضور قلب » است . در اهمیت حضور قلب به دو حدیث اکتفا می کنیم .

امیر المونین(ع) توصیه فرمودند :

نباید یکی از شما از روی کسالت و خستگی و در حال چرت زن مشغول نماز شود و نباید در حال نماز حدیث نفس کند و به غیر نماز سرگرم گردد ؛ زیرا در حال نماز در حضور پروردگارش قرار گرفته و بهره بنده از نمازش به اندازه حضور قلب است. (وسائل الشیعه ، ج5 ، ص 477)

همچنین رسول اکرم(ص) در اهمیت حضور قلب فرمود :

دو رکعت نماز که به اختصار و با حضور قلب باشد و در معانی تفکر نماید ، بهتر از این است که تمام شب را در عبات به سر برد . (وسائل الشیعه ، ج4 ، ص74)

تذکر :

حضور قلب از شرایط صحت نماز نیست و از نظر فقهی عدم حضور قلب در نماز موجب بطلان نمی شود ولی باید دانست که چنین نمازی بی فضیلت است و اثر معراجی خود را از دست می دهد.

عوامل عدم حضور قلب :

  1. هرزگی و فرّار بودن قوه خیال
  2. دنیا دوستی
  3. ارتکاب گناه
  4. بد اخلاقی
  5. ریا و خود نمایی
  6. مکان نامناسب
  7. تند خوانی و شتاب در قرائت
  8. عادت

هرزگی و فرار بودن قوه خیال :

مهمترین و بهترین روش های مقطعی و زود بازده تصمیم بر مخالفت در حال نماز است . یعنی در همان لحظه تصمیم بگیرد خیال خود را به نماز و مثلا معانی آن متمرکز نماید و چنانچه خارج شد ، دوباره بازگردد چرا که خروج از این حالت به دست انسان نیست اما بازگرداندن آن اختیاری است.

البته لازم به ذکر است که درمان بلند مدت آن در گرو « کنترل ورودی های ذهن » و « هدایت قوه خیال » است که از توضیح آن صرفنظر می کنیم.

دنیا دوستی :

همانطور که آشنا شدن با دنیا یک لحظه و یک شبه ایجاد نشده ترک آن زمان بر و البته به میزان تلاش افراد وابسته است. بنابراین لازم است :

حقیقت دنیا را بفهمیم و هدف را گم نکنیم.

آنچه را می آموزیم آرام آرام به مرحله عمل در آوریم تا بتوانیم « اعتقادات صحیح » را به « باور » و « یقین » برسانیم.

عاقبت دنیازدگان و دنیاپرستان را در نظر آوریم و به بی اعتباری دنیا پی ببریم.

قدری به مرگ و لحظه جدایی از این عالم و مادیات بیندیشیم تا لذت دنیا از کام انسان برود.

ارتکاب گناه :

حضرت آیت الله جوادی آملی می فرمود :

جهان جهان تاثیر و تاثر است. همانطور که « ان الصلوه تنهی عن الفحشاء و منکر » ، ان الفحشا هم تنهی عن الصلاه .

برخی بزرگان برای ارتکاب معصیت و عادی شدن آن چند دلیل ذکر کرده اند :

غفلت از ضررهای آخرتی و توجه زیاد به دنیا

غفلت از احتیاج و نیاز بدن خود به خدا و نعمت هایش

غفلت از نعمت های خداوند که لحظه به لحظه به ما می رسد

غفلت از عاقبت گناهان.

بنابراین برای مصونیت در مقابل گناه و عدم ارتکاب معاصی ، باید درمان ریشه ای در پیش گرفت ، اما توجه و عمل جدی به راهکارهای زیر می تواند ریشه گناه را در دل خشک کند تا جایی که حتی تصور آنرا هم نکنیم.

مقابله با علت گناه 2-پرهیز از موقعیت و زمینه گناه 3- پرهیز از عوامل غفلت زا

4-شناخت گناهان 5- دعا 6-ذکر 7-توبه

بد اخلاقی :
پیامبر(ص) فرمودند :

هر گناهی توبه دارد مگر بداخلاقی ، چون آدم بداخلاق از هر گناهی که توبه کند – به خاطر اخلاقش – به گناه دیگری مبتلا می شود. (وسائل الشیعه ، ج16 ، ص28)

بنابراین اگر کسی باطنش را از این صفات رذیله پاک نکند ، عبادت ظاهری او تمام و کامل نیست. بنابراین بداخلاقی مانع جدی در نماز است.

از پیامبر نقل شده که مومن از خدا ، اخلاق نیکو را فرا می گیرد ، یعنی برای مثال اگر خداوند ستار العیوب است ما نیز عیب های دیگران را بپوشانیم و از غیبت و آبروریزی خودداری کنیم.

ریا وخودنمایی :

مرحوم بهجت می فرمود : « علاج (ریا) این است که (انسان) ریا بکند ولی اگر در مقابل شاه و گداست ، ریا برای شاه بکند »

زندگی و اعمال آدمی همواره و همیشه باید به رضای حق و به نیت الهی باشد و این امر میسر نمی شود مگر آن که شخص در کارهای خود دو ویژگی را در نظر بگیرد : حسن فاعلی و حسن فعلی یعنی کارخوب با نیت خوب.

بنابراین گزاف نیست که بگوییم سبب همه بیماری های معنوی و مشکلات دنیایی ما مربوط به نفسانیت و منیت است. در نمازها از من تا او فقط نیت فاصله است.

« قل ان صلاتی و نسکی و محیای و مماتی لله رب العلمین »

«بگو به درستی که نماز و عبادت و زندگی و مرگ من برای پروردگار جهانیان است»

بنده به اخلاص نمی رسد مگر اینکه دوست ناشته باشد در برابر کاری که برای خدا انجام می دهد ، تمجید و ستایش شود.

مکان نامناسب :

برای ایجاد حضور قلب و تمرکز باید محیطی ساده و آرام مهیا نمود. و به رفع مزاحمات بپردازیم مثلا وقتی به نماز می ایستیم ، جلوی پنجره ، مقابل عکس و گل و آنچه که دیوار را با آن تزیین کرده اند نباشیم. بنابراین هرچه محیط ساده تر و بی آلایش تر باشد برای تمرکز بهتر است.

یکی از دلایل اهمیت مساجد و حضور در آن ها افزایش کیفیت عبادت است. مسجد خانه خداست یعنی خدا آن جا را محل ملاقات با خود قرار داده است.

هم چنین توصیه شده که در منزل «مصلی» یا محلی برای عبادت داشته باشید مانند امیرالمونین که در منزل خویش مکانی را نه کوچک و نه بزرگ برای عبادت انتخاب کرده بودند.

شهید ثانی گفته اند :

درمان حواس پرتی برای کسی که با اندک چیزی از نماز منحرف می شود ، آنست که چشم های خود را بسته یا نیمه بسته نگاه دارد یا در مکان تاریک نماز بخواند یا در مقابل خود چیزی نگذارد که نظرش را جلب کند. …. هرچند که بستن چشم به نظر فقها مکروه است اما اگر برای تمرکز در نماز باشد مانعی ندارد.

تندخوانی و شتاب در قرائت :

حضرت امیرالمونین به مردی که نماز سریع می خواند و رکوع و سجود را با شتاب به جا می آورد فرمود :

« نماز این شخص نزد خدا مانند کلاغی است که بر زمین نوک می زند . اگر در این حال بمیرد ، بر غیر دین محمد مرده است. »

و سپس فرمود : «دزدترین انسان ها کسی است که از نماز بدزدد. » (وسائل الشیعه ج4 ، ص36)

انسان باید با فراغت به نماز بایستد در صورت امکان برای هنگام اذان تا بیست دقیقه هیچ برنامه ای نریزیم و آنرا به نماز اختصاص دهیم تا بتوانیم با آرامش نماز بخوانیم. آرامش بدن از شرایط صحت نماز نیز هست یعنی ذکر در حال حرکت و تکان شدید صحیح نیست. این آرامش در حضور قلب بسیار موثر است. قرائت صحیح و آرام و انجام رکوع و سجود با طمانینه می تواند در حضور قلب موثر باشد.

امام صادق (ع) به حماد بن عیسی نماز صحیح را آموزش دادند . با کلیک بر لینک مقابل می توانید آنرا مطالعه کنید . « دانلود»

عادت :

درمان این مساله به نیت و توجه به عبادت بازمی گردد ، استاد مطهری گفته اند :

«اسلام هیچ عبادتی را بدون نیت نمی پذیرد ، و نیت از نظر اسلام دارای دو ركن است . یكی اینكه عمل باید از روی توجه باشد نه از روی عادت ، آنچنان عادتی كه انسان بدون اینكه خودش توجه داشته باشد كانه بدنش دارد عمل را انجام می دهد، مثل خیلی كارهایی كه انسان بدون توجه انجام می دهد مانند راه رفتن…. باید ذهنش را متمركز كند به طوری كه عمل از روی توجه باشد نه بی توجهی . اینكه می گویند استدامه نیت هم شرط است برای همین است . توجهی هم كه [ در ابتدای نماز ] داری كافی نیست ، یعنی اگر انسان در وسط نماز آنچنان از كار خود غفلت كند كه باید متوجهش كرد ، نمازش باطل است . ركن دوم نیت ، اخلاص است و اینكه انگیزه انسان از عمل چیست »

تکراری بودن الفاظ نیز می تواند عاملی در ایجاد عادت باشد. بنابراین یکی از راهها برای جلوگیری از از خستگی روحی و جلوگیری از آفت عادت ، تنوع اذکار در غیر از سوره حمد و تسبیحات اربعه و تشهد و سلام است. اگر ذکر مخصوص رکوع یا سجده می گوییم ، می توان سه مرتبه سبحان الله گفت. در قنوت همیشه یک دعا نخوانیم ، سعی کنیم الفاظ عادی نشود که بعدها از حفظ بخوانیم و برویم ، تنوع در ذکر موجب دقت گوینده نیز می شود که «چه می گوید».

همه این موارد برای تداوم نیت در طول نماز است که درمان آفت عادت و تکرار نیز هست.